ساختار کلی پروپوزال پژوهشی؛ از ایده تا طراحی تحقیق
پروپوزال، طرح اولیهای است که در آن پژوهشگر توضیح میدهد چه چیزی را میخواهد مطالعه کند، چرا این موضوع ارزش بررسی دارد و برای پاسخ به پرسش پژوهش از چه روشی استفاده خواهد کرد. بنابراین پروپوزال را نباید صرفاً مجموعهای از فرمها و بخشهای اداری دانست. بخشهای مختلف آن باید به یکدیگر متصل باشند؛ بهگونهای که عنوان، بیان مسئله، اهداف، سؤالات یا فرضیهها و روش تحقیق، همگی یک مسیر منطقی را دنبال کنند.
در رشتههایی مانند توسعه روستایی، برنامهریزی روستایی، ترویج و آموزش کشاورزی، مدیریت کشاورزی و جغرافیا، موضوعات پژوهش معمولاً با مسائل واقعی جوامع روستایی، کشاورزان، بهرهبرداران، نهادهای محلی و سیاستهای توسعهای ارتباط دارند. به همین دلیل، انتخاب یک عنوان جذاب بهتنهایی کافی نیست. پژوهشگر باید بتواند نشان دهد چه پدیدهای در حال رخ دادن است، مسئله پژوهش دقیقاً چیست، مشکل موجود چه ابعادی دارد، چرا مطالعه آن ضروری است و پژوهش قرار است به چه سؤالی پاسخ دهد.
۱. عنوان پژوهش
عنوان نخستین چیزی است که خواننده از پژوهش میبیند و باید تصویری روشن از موضوع مطالعه ارائه کند. عنوان مناسب معمولاً کوتاه، دقیق و قابل فهم است و تا حد امکان متغیرها یا مفاهیم اصلی، جامعه یا محدوده مورد مطالعه و قلمرو مکانی پژوهش را مشخص میکند.
برای نمونه، عنوان زیر بسیار کلی است:
«نقش تعاونیها در توسعه روستایی»
این عنوان مشخص نمیکند منظور از توسعه روستایی چیست، کدام تعاونیها مورد مطالعه قرار میگیرند، جامعه مورد بررسی چه کسانی هستند و رابطه مورد نظر چگونه سنجیده خواهد شد.
عنوان دقیقتر میتواند چنین باشد:
«تحلیل تأثیر عملکرد تعاونیهای روستایی بر تنوعبخشی معیشت خانوارهای روستایی؛ مطالعه موردی شهرستان ...»
یا اگر پژوهش ماهیت تبیینی داشته باشد:
«تبیین عوامل مؤثر بر مشارکت بهرهبرداران روستایی در تعاونیهای کشاورزی؛ مطالعه موردی ...»
نکته مهم این است که واژههایی مانند «بررسی»، «تحلیل»، «تبیین»، «ارزیابی»، «طراحی» و «ارائه الگو» نباید صرفاً برای زیباتر شدن عنوان استفاده شوند. هرکدام باید با هدف، سؤال، داده و روش تحقیق سازگار باشند.
هنگام انتخاب عنوان به این موارد توجه کنید:
-
موضوع با حوزه تخصصی پژوهشگر ارتباط داشته باشد.
-
مسئله پژوهش واقعی و قابل مطالعه باشد.
-
موضوع از نظر زمانی، مالی و دسترسی به دادهها قابل اجرا باشد.
-
امکان دسترسی به جامعه مورد مطالعه وجود داشته باشد.
-
عنوان بیش از حد کلی یا بسیار محدود نباشد.
-
نوآوری پژوهش در موضوع، جامعه، مکان، روش، داده یا ترکیب مفهومی آن قابل توضیح باشد.
-
قلمرو مکانی، در صورت ضرورت، در عنوان مشخص شود.
-
از بهکارگیری واژههای مبهم و کلی پرهیز شود.
برای مثال، پژوهشی درباره «مشارکت روستاییان» زمانی انتخاب مناسبی است که پژوهشگر امکان مراجعه به روستاها، ارتباط با جامعه محلی و جمعآوری دادههای مورد نیاز را داشته باشد. صرفاً جذاب بودن موضوع برای انتخاب آن کافی نیست.
۲. پدیده، مسئله و مشکل؛ سه مفهوم متفاوت
یکی از اشتباهات رایج در تدوین پروپوزال، یکسان گرفتن «پدیده»، «مسئله» و «مشکل» است. این سه مفهوم به هم مرتبطاند، اما یکسان نیستند.
پدیده چیست؟
پدیده چیزی است که در جامعه، محیط یا یک نظام اقتصادی، اجتماعی، فضایی یا مدیریتی در حال وقوع است و پژوهشگر متوجه آن شده است.
برای مثال:
کاهش مشارکت جوانان روستایی در فعالیتهای کشاورزی
یک پدیده است. در این مرحله هنوز نمیدانیم چرا این اتفاق رخ داده و چه پیامدهایی دارد.
پدیده میتواند مثبت، منفی یا خنثی باشد. پژوهشگر ابتدا آن را مشاهده یا شناسایی میکند و سپس درباره ابعاد و علل آن سؤال مطرح میکند.
مشکل چیست؟
مشکل زمانی مطرح میشود که پدیده موجود پیامدهای نامطلوبی ایجاد کرده یا با وضعیت مطلوب فاصله داشته باشد.
برای مثال، اگر کاهش مشارکت جوانان روستایی موجب کاهش نیروی انسانی فعال در کشاورزی، افزایش وابستگی خانوار به درآمدهای خارج از روستا یا تشدید مهاجرت شود، میتوان از یک مشکل توسعهای صحبت کرد.
بنابراین:
پدیده: کاهش مشارکت جوانان در کشاورزی
مشکل: پیامدهای اقتصادی و اجتماعی ناشی از این کاهش مشارکت
مسئله پژوهش چیست؟
مسئله پژوهش، پرسش یا ابهامی علمی است که پژوهشگر درباره یک پدیده یا مشکل با آن مواجه شده و پاسخ آن از طریق مطالعه علمی مشخص نیست.
برای نمونه، در موضوع بالا ممکن است مسئله این باشد:
«با وجود برنامههای مختلف برای حفظ نیروی جوان در فعالیتهای کشاورزی، مشارکت جوانان روستایی همچنان کاهش یافته است. اما مشخص نیست چه عوامل اقتصادی، اجتماعی، نهادی و ادراکی بیشترین تأثیر را بر تصمیم جوانان برای ادامه فعالیت در بخش کشاورزی دارند.»
در اینجا پژوهشگر دیگر صرفاً نمیگوید «مشارکت جوانان کم شده است». بلکه یک ابهام قابل پژوهش را مطرح میکند:
چه عواملی موجب کاهش مشارکت جوانان روستایی در فعالیتهای کشاورزی میشوند و وزن یا نقش هرکدام تا چه اندازه است؟
این همان نقطهای است که «مشکل موجود» به «مسئله پژوهشی» تبدیل میشود.
۳. چگونه یک مسئله پژوهشی را شکل دهیم؟
برای تدوین بیان مسئله بهتر است از یک مسیر منطقی حرکت کنیم:
پدیده → وضعیت موجود → وضعیت مطلوب → فاصله موجود → مشکل → شواهد و ابعاد مشکل → خلأ دانشی → مسئله پژوهش
برای مثال در موضوع «مهاجرت جوانان روستایی» میتوان چنین مسیری را دنبال کرد:
پدیده: افزایش تمایل بخشی از جوانان روستایی به مهاجرت
↓
وضعیت مطلوب: وجود فرصتهای شغلی و درآمدی کافی برای ماندگاری و فعالیت جوانان در روستا
↓
فاصله: محدود بودن فرصتهای شغلی متناسب با مهارت و انتظارات جوانان
↓
مشکل: کاهش ماندگاری نیروی جوان، کاهش ظرفیت تولیدی و افزایش فشار جمعیتی بر سکونتگاههای مقصد
↓
ابهام پژوهشی: مشخص نیست کدام عوامل اقتصادی، اجتماعی، نهادی، خدماتی و مکانی بیشترین نقش را در تصمیم جوانان برای مهاجرت دارند.
↓
مسئله پژوهش: تبیین عوامل مؤثر بر تمایل جوانان روستایی به مهاجرت و بررسی روابط میان این عوامل.
این زنجیره باعث میشود بیان مسئله از یک توضیح عمومی درباره «مهاجرت روستایی» به یک مسئله مشخص و قابل تحقیق برسد.
۴. درخت مسئله
یکی از روشهای مفید برای قبل از نوشتن بیان مسئله، ترسیم درخت مسئله است. درخت مسئله کمک میکند پژوهشگر بفهمد مشکل اصلی چیست، چه عواملی در ایجاد آن نقش دارند و چه پیامدهایی به دنبال دارد.
ساختار ساده درخت مسئله چنین است:
پیامدها
↑
مشکل اصلی
↑
علل و عوامل مؤثر
برای مثال:
درخت مسئله «کاهش ماندگاری جوانان روستایی»
پیامدها:
-
افزایش مهاجرت
-
کاهش نیروی انسانی فعال
-
کاهش فعالیتهای تولیدی
-
افزایش سالمندی جمعیت روستایی
-
تضعیف برخی فعالیتهای اقتصادی محلی
⬆
مشکل اصلی:
کاهش ماندگاری و مشارکت اقتصادی جوانان در روستا
⬆
علل احتمالی:
-
محدودیت فرصتهای شغلی
-
پایین بودن درآمد فعالیتهای کشاورزی
-
دسترسی محدود به سرمایه و تسهیلات
-
ضعف پیوند آموزش و بازار کار
-
محدودیت برخی خدمات و زیرساختها
-
جذابیت بیشتر فرصتهای شغلی شهری
-
نگرش جوانان نسبت به آینده زندگی و اشتغال در روستا
البته همه این عوامل الزاماً متغیر پژوهش نیستند. پژوهشگر باید بر اساس پیشینه و چارچوب نظری مشخص کند کدام عوامل قابلیت مطالعه دارند.
۵. درخت هدف
پس از ترسیم درخت مسئله میتوان درخت هدف را طراحی کرد. درخت هدف، تصویر مثبت و قابل دستیابی وضعیت مسئله است و به تعیین اهداف پژوهش کمک میکند.
در مثال بالا:
وضعیت مطلوب:
افزایش ماندگاری و مشارکت اقتصادی جوانان روستایی
↑
اهداف مرتبط:
-
بهبود فرصتهای اشتغال روستایی
-
افزایش دسترسی به منابع مالی
-
تقویت مهارتهای متناسب با بازار
-
بهبود دسترسی به خدمات و زیرساختها
-
افزایش جذابیت فعالیتهای اقتصادی روستا
-
تقویت پیوند میان جوانان و فرصتهای کسبوکار محلی
البته باید توجه داشت که درخت هدف، به معنای تعهد پژوهشگر به حل مستقیم همه مشکلات نیست. پژوهش دانشگاهی ممکن است فقط بخشی از این عوامل را شناسایی، تحلیل یا تبیین کند.
۶. بیان مسئله
بیان مسئله یکی از مهمترین بخشهای پروپوزال است. در این بخش باید مشخص شود که پژوهشگر با چه مسئلهای مواجه است و چرا برای شناخت آن به پژوهش نیاز دارد.
یک بیان مسئله مناسب معمولاً از کلیات موضوع آغاز نمیشود که چندین صفحه درباره یک مفهوم توضیح دهد. بهتر است متن بهتدریج به مسئله مشخص پژوهش برسد.
برای تدوین بیان مسئله میتوان این مسیر را دنبال کرد:
-
معرفی کوتاه پدیده مورد مطالعه
-
توضیح وضعیت موجود
-
ارائه شواهد و دادههای معتبر
-
توضیح فاصله میان وضعیت موجود و مطلوب
-
بیان مشکل و پیامدهای آن
-
معرفی عوامل احتمالی مرتبط با مشکل
-
اشاره به آنچه در مطالعات قبلی مشخص شده است
-
مشخص کردن خلأ یا ابهام پژوهشی
-
تبدیل خلأ به مسئله مشخص تحقیق
-
بیان اینکه پژوهش حاضر دقیقاً چه چیزی را بررسی میکند.
برای مثال، به جای اینکه نوشته شود:
«روستاها از دیرباز نقش مهمی در توسعه کشور داشتهاند و جوانان نیز از سرمایههای مهم جامعه روستایی هستند...»
بهتر است مستقیماً به مسئله نزدیک شویم:
«تغییر ساختار اشتغال در بسیاری از مناطق روستایی، افزایش جذابیت فرصتهای شغلی خارج از بخش کشاورزی و محدودیت درآمدی برخی فعالیتهای تولیدی، تصمیم جوانان درباره ماندن یا مهاجرت را تحت تأثیر قرار داده است. با وجود اجرای برنامههای مختلف اشتغال روستایی، در برخی مناطق همچنان تمایل به مهاجرت در میان جوانان مشاهده میشود. این وضعیت میتواند پیامدهایی برای ساختار جمعیتی، نیروی کار و تداوم فعالیتهای اقتصادی روستا داشته باشد. با این حال، شدت اثرگذاری عوامل مختلف در همه مناطق یکسان نیست و ویژگیهای اقتصادی، اجتماعی و مکانی هر منطقه میتواند این رابطه را تغییر دهد. بنابراین، مسئله اصلی این پژوهش آن است که چه عواملی بر تمایل جوانان روستایی به مهاجرت اثر میگذارند و این عوامل چگونه با یکدیگر ارتباط دارند؟»
در یک پژوهش واقعی، چنین ادعاهایی باید با آمار رسمی، مطالعات پیشین و منابع معتبر پشتیبانی شوند.
۷. تفاوت «مسئله پژوهش» و «ضرورت پژوهش»
این دو بخش نباید با یکدیگر اشتباه گرفته شوند.
مسئله پژوهش پاسخ به این سؤال است:
چه چیزی را نمیدانیم یا چه ابهامی وجود دارد که باید آن را بررسی کنیم؟
مثلاً:
«مشخص نیست کدام عوامل اقتصادی، اجتماعی و نهادی بیشترین تأثیر را بر تمایل جوانان روستایی به مهاجرت دارند.»
ضرورت پژوهش پاسخ به این سؤال است:
چرا دانستن پاسخ این سؤال اهمیت دارد و انجام این پژوهش چه ضرورتی دارد؟
برای نمونه:
«شناخت عوامل مؤثر بر تصمیم جوانان میتواند به سیاستگذاران و مدیران محلی کمک کند تا برنامههای اشتغال و ماندگاری جمعیت را بر عواملی متمرکز کنند که ارتباط بیشتری با تصمیم جوانان دارند.»
بنابراین:
مسئله = چه چیزی نیاز به شناخت دارد؟
ضرورت = چرا باید آن را بشناسیم؟
اشتباه رایج این است که پژوهشگر در بخش ضرورت، همان مطالب بیان مسئله را با جملات دیگری تکرار کند. در حالی که ضرورت باید ارزش علمی، کاربردی، سیاستی یا منطقهای انجام پژوهش را توضیح دهد.
۸. اهمیت و ضرورت تحقیق
در این بخش باید روشن شود که انجام پژوهش چه فایدهای دارد و نتایج آن برای چه کسانی یا چه حوزهای قابل استفاده است.
ضرورت پژوهش میتواند از چند زاویه بررسی شود:
ضرورت علمی
آیا پژوهش میتواند بخشی از یک خلأ علمی را پوشش دهد؟ آیا رابطه یا عاملی وجود دارد که در مطالعات قبلی کمتر بررسی شده است؟
ضرورت کاربردی
آیا نتایج میتواند در تصمیمگیری، برنامهریزی یا طراحی مداخلههای اجرایی مورد استفاده قرار گیرد؟
ضرورت منطقهای
آیا ویژگیهای محدوده مورد مطالعه باعث میشود نتایج آن برای شناخت بهتر منطقه اهمیت داشته باشد؟
ضرورت سیاستی
آیا یافتهها میتوانند به ارزیابی یا اصلاح یک سیاست، برنامه یا اقدام توسعهای کمک کنند؟
نکته مهم این است که ضرورت پژوهش باید متناسب با نتایج قابل انتظار پژوهش نوشته شود. نباید ادعا کرد یک پایاننامه بهتنهایی مشکل مهاجرت، بیکاری یا توسعه روستایی را حل خواهد کرد.
۹. پیشینه و مرور مطالعات
پیشینه پژوهش صرفاً فهرستی از خلاصه مقالهها و پایاننامههای قبلی نیست. هدف آن این است که مشخص شود:
-
درباره موضوع چه مطالعاتی انجام شده است؟
-
پژوهشهای قبلی به چه نتایجی رسیدهاند؟
-
از چه نظریهها، مدلها و شاخصهایی استفاده شده است؟
-
چه روشهایی برای جمعآوری و تحلیل دادهها به کار رفته است؟
-
مطالعات قبلی چه محدودیتهایی داشتهاند؟
-
چه بخشهایی هنوز نیاز به بررسی دارد؟
-
پژوهش حاضر چه تفاوتی با مطالعات قبلی دارد؟
در انتخاب منابع نیز بهتر است علاوه بر مطالعات کلاسیک و منابع نظری، از مقالات علمی جدید و منابع معتبر مرتبط با موضوع استفاده شود.
پیشینه باید در نهایت به یک سؤال مهم پاسخ دهد:
«پس از مطالعه پژوهشهای قبلی، جایگاه پژوهش من کجاست؟»
۱۰. اهداف تحقیق
اهداف باید مستقیماً از مسئله پژوهش استخراج شوند و نشان دهند پژوهشگر قرار است چه کاری انجام دهد.
هدف کلی
هدف کلی معمولاً یک جمله است و جهت اصلی پژوهش را مشخص میکند.
برای مثال:
«تبیین عوامل مؤثر بر تمایل جوانان روستایی به مهاجرت در شهرستان ...»
اهداف اختصاصی
اهداف اختصاصی، بخشهای مختلف هدف کلی را مشخص میکنند. برای مثال:
-
شناسایی عوامل اقتصادی مؤثر بر تمایل جوانان روستایی به مهاجرت؛
-
بررسی عوامل اجتماعی مؤثر بر تمایل به مهاجرت؛
-
تحلیل نقش دسترسی به فرصتهای شغلی و خدماتی؛
-
بررسی رابطه میان نگرش نسبت به آینده روستا و تمایل به مهاجرت؛
-
اولویتبندی عوامل مؤثر بر تمایل به مهاجرت.
هدف باید با روش تحقیق قابل اندازهگیری یا بررسی باشد.
۱۱. سؤالات تحقیق
سؤالات تحقیق باید مستقیماً از اهداف پژوهش استخراج شوند.
برای مثال، اگر هدف کلی «تبیین عوامل مؤثر بر تمایل جوانان روستایی به مهاجرت» باشد، میتوان پرسید:
-
عوامل مؤثر بر تمایل جوانان روستایی به مهاجرت کداماند؟
-
عوامل اقتصادی چه رابطهای با تمایل به مهاجرت دارند؟
-
عوامل اجتماعی و نهادی چه نقشی در تمایل به مهاجرت دارند؟
-
کدام عوامل بیشترین قدرت تبیین تمایل به مهاجرت را دارند؟
تعداد سؤالات باید محدود و متناسب با مسئله باشد. سؤالات متعدد و پراکنده معمولاً نشانه آن است که مسئله پژوهش هنوز به اندازه کافی محدود نشده است.
۱۲. فرضیههای تحقیق
در پژوهشهایی که بر اساس چارچوب نظری و مطالعات قبلی میتوان رابطه میان متغیرها را پیشبینی کرد، فرضیه مطرح میشود.
برای مثال:
«بین دسترسی جوانان روستایی به فرصتهای شغلی و تمایل آنان به مهاجرت رابطه معناداری وجود دارد.»
یا:
«افزایش رضایت از فرصتهای اقتصادی موجود در روستا با کاهش تمایل جوانان به مهاجرت همراه است.»
فرضیه باید قابل آزمون باشد و رابطه میان متغیرهای مشخص را بیان کند.
همه پژوهشها الزاماً به فرضیه نیاز ندارند. در برخی مطالعات اکتشافی، کیفی یا مطالعاتی که هدف آنها شناسایی و فهم یک پدیده است، استفاده از سؤال پژوهش مناسبتر است.
۱۳. روش تحقیق
روش تحقیق باید بر اساس ماهیت مسئله و اهداف پژوهش انتخاب شود، نه بر اساس علاقه پژوهشگر به یک نرمافزار یا روش خاص.
در این بخش باید مشخص شود:
-
پژوهش از نظر هدف چه نوع تحقیقی است؛
-
از نظر رویکرد کمی، کیفی یا آمیخته است؛
-
جامعه مورد مطالعه چیست؛
-
نمونه چگونه انتخاب میشود؛
-
چه دادههایی مورد نیاز است؛
-
دادهها چگونه گردآوری میشوند؛
-
ابزار گردآوری دادهها چیست؛
-
دادهها با چه روشهایی تحلیل میشوند.
برای نمونه، در یک مطالعه کمی درباره نگرش یا رفتار خانوارهای روستایی ممکن است از پرسشنامه استفاده شود و تحلیل دادهها با روشهای آماری انجام گیرد. در مطالعهای دیگر، برای فهم تجربه یا دیدگاه کنشگران محلی، مصاحبه نیمهساختاریافته و تحلیل کیفی مناسبتر باشد. در برخی پژوهشها نیز ترکیب دادههای کمی، کیفی و مکانی میتواند پاسخ کاملتری به مسئله بدهد.
۱۴. جامعه آماری، نمونه و نمونهگیری
در این بخش باید جامعه مورد مطالعه بهطور دقیق مشخص شود.
برای مثال:
جامعه آماری پژوهش شامل خانوارهای ساکن در روستاهای منتخب شهرستان ... است.
سپس باید مشخص شود:
-
تعداد جامعه چقدر است؟
-
حجم نمونه چگونه تعیین شده است؟
-
روش نمونهگیری چیست؟
-
واحد تحلیل چیست؟
-
معیار انتخاب روستاها یا پاسخدهندگان چیست؟
استفاده از عباراتی مانند «تعداد نمونه بر اساس فرمول کوکران تعیین شد» بهتنهایی کافی نیست. پژوهشگر باید نشان دهد جامعه آماری چه بوده، چرا این حجم نمونه انتخاب شده و نمونهها چگونه در میدان انتخاب شدهاند.
۱۵. ابزار گردآوری دادهها
ابزار گردآوری داده باید با نوع داده و اهداف تحقیق هماهنگ باشد.
ابزارهای رایج عبارتاند از:
-
پرسشنامه؛
-
مصاحبه نیمهساختاریافته؛
-
مشاهده میدانی؛
-
اسناد و مدارک؛
-
آمار رسمی؛
-
دادههای مکانی و تصاویر ماهوارهای.
در پژوهشهای پرسشنامهای، لازم است درباره طراحی گویهها، مقیاس اندازهگیری، روایی و پایایی ابزار توضیح داده شود.
پرسشنامه نباید صرفاً با کنار هم گذاشتن سؤالهای مختلف ساخته شود. هر سؤال باید به یکی از اهداف، متغیرها یا ابعاد مدل پژوهش ارتباط داشته باشد.
۱۶. روایی و پایایی
اگر ابزار پژوهش محققساخته باشد، باید کیفیت آن بررسی شود.
روایی به این موضوع مربوط است که ابزار تا چه اندازه مفهوم یا سازه مورد نظر را بهدرستی اندازهگیری میکند.
پایایی به ثبات و سازگاری اندازهگیری مربوط است.
بسته به نوع ابزار و پژوهش میتوان از روشهایی مانند روایی محتوایی، روایی سازه، تحلیل عاملی و شاخصهای مناسب پایایی استفاده کرد. آلفای کرونباخ یکی از روشهای رایج برای بررسی همسانی درونی است، اما نباید آن را تنها معیار کیفیت یک پرسشنامه دانست.
۱۷. روش تحلیل دادهها
روش تحلیل باید پیش از اجرای پژوهش تا حد قابل قبولی مشخص باشد.
در پژوهشهای کمی ممکن است از موارد زیر استفاده شود:
-
آمار توصیفی؛
-
آزمونهای مقایسهای؛
-
همبستگی؛
-
رگرسیون؛
-
تحلیل عاملی؛
-
مدلیابی معادلات ساختاری؛
-
تحلیلهای چندمعیاره.
در پژوهشهای کیفی نیز میتوان از روشهایی مانند:
-
تحلیل مضمون؛
-
تحلیل محتوای کیفی؛
-
نظریه دادهبنیاد؛
-
تحلیل روایت؛
استفاده کرد.
در پژوهشهای جغرافیایی و برنامهریزی روستایی، تحلیل مکانی و استفاده از GIS نیز میتواند بخشی از فرآیند تحلیل باشد.
اصل مهم این است که روش تحلیل باید پاسخگوی سؤال تحقیق باشد. استفاده از چند آزمون آماری یا چند نرمافزار بهخودیخود ارزش علمی پژوهش را افزایش نمیدهد.
۱۸. کاربرد نتایج پژوهش
در این بخش مشخص میشود یافتههای تحقیق برای چه گروههایی میتواند قابل استفاده باشد.
برای مثال:
-
سازمانهای متولی توسعه روستایی؛
-
مدیریتهای محلی؛
-
دهیاریها و شوراهای اسلامی روستا؛
-
دستگاههای مرتبط با کشاورزی و اشتغال؛
-
تشکلها و تعاونیهای روستایی؛
-
برنامهریزان و پژوهشگران.
کاربرد نتایج باید واقعبینانه باشد و بر اساس نوع یافتههایی که پژوهش میتواند تولید کند نوشته شود.
۱۹. محدودیتهای پژوهش
محدودیت، مشکلی است که میتواند بر اجرای پژوهش یا کیفیت دادهها اثر بگذارد و خارج از کنترل کامل پژوهشگر باشد.
برای مثال:
-
دشواری دسترسی به برخی روستاها؛
-
پراکندگی جغرافیایی جامعه مورد مطالعه؛
-
محدودیت دسترسی به برخی دادههای آماری؛
-
عدم تمایل برخی پاسخدهندگان به ارائه اطلاعات؛
-
محدودیت زمانی برای انجام مطالعات میدانی.
محدودیتها نباید بهانهای برای توجیه ضعفهای قابل پیشگیری در طراحی تحقیق باشند. بهتر است در پروپوزال، برای محدودیتهای قابل پیشبینی، راهکار کاهش اثر آنها نیز در نظر گرفته شود.
۲۰. جمعبندی منطق یک پروپوزال
برای اینکه ساختار پروپوزال در ذهن پژوهشگر ساده شود، میتوان کل فرآیند را به صورت زیر خلاصه کرد:
یک پدیده را مشاهده میکنم
↓
متوجه یک مشکل یا فاصله میان وضعیت موجود و مطلوب میشوم
↓
درباره علت، رابطه یا سازوکار آن ابهام دارم
↓
این ابهام را به مسئله پژوهش تبدیل میکنم
↓
با شواهد و مطالعات قبلی نشان میدهم چرا مسئله قابل توجه است
↓
خلأ پژوهشی را مشخص میکنم
↓
ضرورت انجام پژوهش را توضیح میدهم
↓
هدف و سؤال یا فرضیه را تعیین میکنم
↓
روش مناسب برای پاسخ به سؤال را انتخاب میکنم
↓
جامعه، نمونه، ابزار و روش تحلیل را مشخص میکنم
به همین دلیل، پروپوزال خوب از عنوان شروع نمیشود؛ بلکه از شناخت درست مسئله شکل میگیرد. عنوان، در واقع بیان فشردهای از مسیری است که پژوهشگر پس از شناخت پدیده و صورتبندی مسئله انتخاب کرده است.
یک نکته مهم برای دانشجویان
پروپوزال را نباید برابر با فصل اول پایاننامه دانست. اگرچه بسیاری از مطالب پروپوزال بعداً در فصل اول پایاننامه مورد استفاده قرار میگیرند، پروپوزال یک طرح برای انجام پژوهش است؛ در حالی که پایاننامه گزارش کامل پژوهشی است که اجرا شده و نتایج آن به دست آمده است. بنابراین، ممکن است پس از اجرای پژوهش، برخی بخشهای پروپوزال مانند روش، نمونه، ابزار یا حتی برخی اهداف و سؤالات با توجه به شرایط واقعی مطالعه اصلاح شوند.
در تدوین پروپوزال نیز استفاده از منابع معتبر و بهروز ضروری است. آمار، ادعاهای مربوط به وضعیت روستاها، کشاورزی، مهاجرت، اشتغال، فقر، گردشگری یا سایر موضوعات تخصصی باید تا حد امکان به منابع رسمی یا مطالعات علمی قابل اعتماد مستند شوند. همچنین بهتر است پیش از انتخاب روش تحقیق، بررسی شود که داده مورد نیاز واقعاً قابل دسترس است؛ زیرا بسیاری از پروپوزالهای ظاهراً مناسب، در مرحله اجرا به دلیل دسترسی نداشتن به داده یا جامعه مورد مطالعه با مشکل مواجه میشوند.