طراحی و اجرای پرسشنامه؛ از تبدیل مسئله پژوهش به سؤال تا سنجش روایی و پایایی
پرسشنامه یکی از پرکاربردترین ابزارهای گردآوری داده در پژوهشهای کمی و پیمایشی است. در مطالعات توسعه روستایی، برنامهریزی روستایی، گردشگری، توسعه و ترویج کشاورزی، برنامهریزی منطقهای و علوم اجتماعی، بخش قابل توجهی از اطلاعات مورد نیاز پژوهشگر از طریق پرسش از خانوارهای روستایی، کارشناسان، مدیران محلی، گردشگران، کشاورزان و سایر گروههای هدف به دست میآید.
اما پرسشنامه صرفاً مجموعهای از سؤالها نیست. اگر سؤالها بر اساس مسئله و اهداف پژوهش طراحی نشده باشند، حتی تعداد زیادی پاسخ نیز الزاماً به معنای برخورداری از دادههای مناسب نیست. یک پرسشنامه مناسب باید مشخص کند چه چیزی را میسنجد، چرا آن را میسنجد و هر سؤال چگونه به پاسخگویی به اهداف و پرسشهای پژوهش کمک میکند.
۱. پیش از طراحی پرسشنامه، هدف پژوهش را روشن کنید
طراحی پرسشنامه باید بعد از مشخص شدن مسئله، اهداف، پرسشها یا فرضیههای پژوهش و متغیرهای مورد مطالعه انجام شود.
برای مثال، اگر هدف پژوهش بررسی عوامل مؤثر بر توسعه گردشگری روستایی باشد، ابتدا باید مشخص شود منظور از «عوامل مؤثر» چیست و چه ابعادی قرار است سنجیده شوند؛ برای نمونه، زیرساخت، دسترسی، خدمات گردشگری، مشارکت جامعه محلی، تبلیغات، سرمایه اجتماعی یا عوامل اقتصادی.
پیش از نوشتن هر سؤال، این پرسش را از خود بپرسید:
این سؤال دقیقاً کدام بخش از مسئله پژوهش را اندازهگیری میکند؟
اگر نتوانید ارتباط یک سؤال را با اهداف، متغیرها یا ابعاد مدل پژوهش توضیح دهید، احتمالاً وجود آن سؤال در پرسشنامه ضروری نیست.
۲. متغیرها و ابعاد مورد سنجش را مشخص کنید
پس از تعیین اهداف، باید مشخص شود چه متغیرها یا سازههایی در پژوهش مورد سنجش قرار میگیرند و هر متغیر چه ابعادی دارد.
برای مثال، در مطالعه «کیفیت زندگی خانوارهای روستایی» ممکن است ابعاد اقتصادی، اجتماعی، کالبدی، خدماتی و محیطزیستی مورد بررسی قرار گیرد. در این حالت، سؤالهای پرسشنامه باید بهصورت مشخص برای سنجش این ابعاد طراحی یا از ابزارهای معتبر موجود انتخاب شوند.
این مرحله اهمیت زیادی دارد، زیرا یکی از خطاهای رایج، طراحی تعداد زیادی سؤال درباره موضوع کلی پژوهش بدون داشتن ساختار مشخص برای متغیرها و ابعاد آنهاست.
۳. استفاده از پرسشنامه استاندارد یا طراحی پرسشنامه محققساخته
پژوهشگر معمولاً با دو وضعیت روبهرو است:
پرسشنامه یا مقیاس استاندارد: ابزاری است که در پژوهشهای پیشین طراحی و ارزیابی شده و شواهدی درباره ویژگیهای اندازهگیری آن وجود دارد. در این حالت، باید بررسی شود که ابزار برای جامعه، زمینه و هدف پژوهش حاضر نیز مناسب است.
پرسشنامه محققساخته: زمانی استفاده میشود که ابزار مناسبی برای سنجش متغیرهای موردنظر وجود نداشته باشد یا پژوهشگر نیاز داشته باشد ابعاد خاصی از مسئله را متناسب با شرایط مورد مطالعه اندازهگیری کند.
در هر دو حالت، استفاده از یک پرسشنامه صرفاً به دلیل استفاده پژوهشگران قبلی کافی نیست. باید تناسب ابزار با تعریف مفهومی متغیر، جامعه مورد مطالعه و سؤال پژوهش بررسی شود.
اصول طراحی سؤالهای پرسشنامه
۴. سؤالها را ساده و روشن بنویسید
پاسخدهنده باید بتواند سؤال را بدون نیاز به توضیح طولانی درک کند. از جملههای پیچیده، واژههای تخصصی غیرضروری و پرسشهای چندبخشی پرهیز کنید.
برای مثال، سؤال زیر مناسب نیست:
«به نظر شما آیا ضعف زیرساختهای اقتصادی، اجتماعی و کالبدی روستا در کنار ناکارآمدی مدیریت محلی موجب کاهش تمایل خانوارها به مشارکت در فعالیتهای گردشگری شده است؟»
در این سؤال چند موضوع مختلف همزمان پرسیده شده است. بهتر است هر مفهوم بهصورت جداگانه سنجیده شود.
۵. از سؤالهای دوگانه پرهیز کنید
یک سؤال نباید همزمان درباره دو موضوع متفاوت از پاسخدهنده نظر بخواهد.
برای مثال:
«از کیفیت راههای روستایی و خدمات حملونقل عمومی روستا رضایت دارید؟»
ممکن است پاسخدهنده از وضعیت راهها رضایت داشته باشد، اما خدمات حملونقل را نامناسب بداند. بهتر است این دو موضوع در دو سؤال مستقل مطرح شوند.
۶. از سؤالهای جهتدار استفاده نکنید
نحوه بیان سؤال نباید پاسخدهنده را به سمت پاسخ خاصی هدایت کند.
به جای:
«آیا با توجه به مزایای فراوان گردشگری، با توسعه گردشگری در روستا موافق هستید؟»
بهتر است پرسش به شکل خنثیتری مطرح شود:
«نگرش شما نسبت به توسعه گردشگری در روستا چیست؟»
سؤال باید امکان انتخاب واقعی میان گزینههای مختلف را برای پاسخدهنده فراهم کند.
۷. مقیاس پاسخ را متناسب با مفهوم انتخاب کنید
در بسیاری از پژوهشهای علوم اجتماعی و برنامهریزی، از مقیاسهای چنددرجهای مانند طیف لیکرت استفاده میشود. برای مثال:
میزان موافقت شما با عبارت زیر چقدر است؟
«توسعه گردشگری میتواند فرصتهای شغلی جدیدی برای ساکنان روستا ایجاد کند.»
۱. کاملاً مخالفم
۲. مخالفم
۳. نظری ندارم
۴. موافقم
۵. کاملاً موافقم
نوع مقیاس، تعداد گزینهها و نحوه کدگذاری باید با ماهیت متغیر و برنامه تحلیل داده هماهنگ باشد.
۸. در پرسشهای مربوط به گذشته، دوره زمانی را مشخص کنید
اگر درباره رفتار یا تجربه گذشته سؤال میکنید، محدوده زمانی را مشخص کنید.
به جای:
«در سالهای گذشته چند بار در دورههای آموزشی کشاورزی شرکت کردهاید؟»
بهتر است پرسیده شود:
«در سه سال گذشته چند بار در دورههای آموزشی مرتبط با فعالیت کشاورزی شرکت کردهاید؟»
مشخص بودن دوره زمانی، امکان مقایسه پاسخها را افزایش میدهد و ابهام ناشی از تفاوت برداشت پاسخدهندگان را کاهش میدهد.
۹. سؤالهای حساس را با دقت طراحی کنید
پرسش درباره درآمد، بدهی، مالکیت، مسائل خانوادگی یا برخی موضوعات اجتماعی ممکن است برای پاسخدهنده حساس باشد. در چنین مواردی، نحوه طرح سؤال اهمیت زیادی دارد.
استفاده از عبارتهای محترمانه، توضیح هدف پژوهش، تأکید بر محرمانگی اطلاعات و پرهیز از قضاوت درباره پاسخدهنده میتواند به افزایش همکاری کمک کند.
در صورت امکان، برای برخی متغیرهای حساس میتوان به جای درخواست یک عدد دقیق، از طبقات پاسخ استفاده کرد؛ البته این تصمیم باید با هدف پژوهش و نیاز تحلیل داده سازگار باشد.
۱۰. سؤالهای جمعیتشناختی را هدفمند طراحی کنید
اطلاعاتی مانند سن، جنسیت، سطح تحصیلات، شغل، تعداد اعضای خانوار، سابقه فعالیت اقتصادی یا وضعیت مالکیت ممکن است برای تحلیل پژوهش ضروری باشند؛ اما نباید صرفاً به دلیل رایج بودن آنها وارد پرسشنامه شوند.
هر متغیر جمعیتشناختی باید با سؤال پژوهش یا تحلیل موردنظر ارتباط داشته باشد.
در مطالعات روستایی، بسته به موضوع پژوهش ممکن است اطلاعاتی مانند نوع فعالیت اقتصادی، سطح و نوع مالکیت زمین، سابقه کشاورزی، دسترسی به خدمات، فاصله از مرکز خدماتی، وضعیت اشتغال اعضای خانوار و میزان وابستگی به فعالیتهای کشاورزی اهمیت بیشتری از برخی مشخصات عمومی داشته باشند.
ساختار پیشنهادی پرسشنامه
یک پرسشنامه پژوهشی میتواند با توجه به موضوع، ساختار متفاوتی داشته باشد؛ اما معمولاً بخشهای زیر قابل استفاده است:
بخش اول: معرفی پژوهش و دستورالعمل پاسخگویی
موضوع کلی پژوهش، هدف جمعآوری اطلاعات، نحوه تکمیل پرسشنامه و توضیح درباره محرمانگی پاسخها.
بخش دوم: مشخصات پاسخدهنده
اطلاعات فردی، خانوادگی یا اقتصادی موردنیاز پژوهش.
بخش سوم: سؤالهای مرتبط با متغیرهای اصلی
گویههایی که برای سنجش ابعاد و متغیرهای پژوهش طراحی یا انتخاب شدهاند.
بخش چهارم: سؤالهای تکمیلی یا باز
در صورت نیاز، برای دریافت نظر، پیشنهاد یا توضیح بیشتر از پاسخدهنده.
پرسشنامه نباید بدون دلیل طولانی باشد. افزایش تعداد سؤالها الزاماً کیفیت داده را افزایش نمیدهد و میتواند موجب خستگی پاسخدهنده و کاهش دقت پاسخها شود.
اجرای آزمایشی؛ مرحلهای که نباید حذف شود
پیش از اجرای نهایی، پرسشنامه باید بهصورت آزمایشی بررسی شود. این مرحله میتواند مشکلاتی را آشکار کند که در زمان طراحی روی کاغذ قابل تشخیص نیستند.
در اجرای آزمایشی بهتر است از چند گروه بازخورد دریافت شود:
-
افرادی مشابه جامعه هدف پژوهش
-
استادان و متخصصان حوزه موضوعی
-
متخصصان روش تحقیق و طراحی ابزار
-
در صورت ارتباط، کارشناسان یا مدیرانی که قرار است از نتایج پژوهش استفاده کنند
در این مرحله باید بررسی شود که آیا پاسخدهندگان سؤالها را همانگونه که پژوهشگر انتظار داشته، درک میکنند یا خیر.
همچنین باید زمان تقریبی تکمیل پرسشنامه، سؤالهای مبهم، گزینههای پاسخ ناکافی، سؤالهای تکراری و مواردی که باعث خستگی یا عدم تمایل به ادامه پاسخگویی میشوند، شناسایی و اصلاح شوند.
روایی پرسشنامه؛ آیا ابزار همان چیزی را میسنجد که باید بسنجد؟
روایی به این پرسش اساسی مربوط است که آیا شواهد کافی داریم که ابزار برای سنجش مفهوم یا سازه موردنظر مناسب است یا خیر.
روایی یک مفهوم یکبعدی و محدود به نظر چند استاد نیست و بسته به نوع ابزار و هدف اندازهگیری، روشهای مختلفی برای بررسی آن وجود دارد.
در پژوهشهای دانشگاهی ممکن است از روشهایی مانند:
-
روایی محتوایی
-
روایی سازه
-
روایی همگرا و واگرا
-
و در برخی مطالعات، شواهد مرتبط با روایی ملاکی
استفاده شود.
در بررسی روایی محتوایی، متخصصان موضوعی بررسی میکنند که آیا سؤالها ابعاد موردنظر سازه را بهطور مناسب پوشش میدهند یا خیر. در پژوهشهایی که از مدلهای اندازهگیری استفاده میکنند، روشهای آماری مانند تحلیل عاملی اکتشافی یا تأییدی نیز میتوانند برای بررسی شواهد مربوط به ساختار سازه به کار روند.
روش بررسی روایی باید متناسب با نوع ابزار و طراحی پژوهش انتخاب شود.
پایایی پرسشنامه؛ آیا اندازهگیری ثبات مناسبی دارد؟
پایایی به میزان ثبات و سازگاری نتایج اندازهگیری اشاره دارد. اگر یک ابزار در شرایط مشابه به شکل مناسبی مورد استفاده قرار گیرد، انتظار میرود اندازهگیری آن از ثبات قابل قبول برخوردار باشد.
برای بررسی پایایی، روشهای مختلفی وجود دارد؛ از جمله:
-
بازآزمایی
-
فرمهای موازی
-
روش دونیمهسازی
-
بررسی همسانی درونی
یکی از شاخصهای شناختهشده برای بررسی همسانی درونی گویههای یک مقیاس، آلفای کرونباخ است.
در نرمافزار SPSS میتوان از مسیر زیر برای محاسبه آن استفاده کرد:
Analyze → Scale → Reliability Analysis
با این حال، تفسیر آلفای کرونباخ نباید به یک قاعده ساده مانند «بیشتر از ۰٫۷ خوب است» محدود شود. مقدار مناسب آن به تعداد گویهها، ماهیت سازه، مرحله توسعه ابزار و سایر ویژگیهای مقیاس وابسته است. همچنین افزایش آلفا بهتنهایی به معنای مناسب بودن پرسشنامه نیست؛ زیرا یک ابزار ممکن است پایایی مناسبی داشته باشد، اما از نظر روایی، سازه موردنظر را بهدرستی اندازهگیری نکند.
بنابراین، روایی و پایایی دو مفهوم متفاوت اما مکمل هستند و نباید یکی را جایگزین دیگری کرد.
اجرای میدانی پرسشنامه
پس از اصلاح و تأیید نسخه نهایی، مرحله اجرای میدانی آغاز میشود. در پژوهشهای روستایی، اجرای پرسشنامه معمولاً با چالشهایی مانند پراکندگی روستاها، دسترسی دشوار، تفاوتهای فرهنگی و زبانی، سطح متفاوت سواد پاسخدهندگان و محدودیت زمانی خانوارها روبهرو است.
پژوهشگر باید پیش از شروع کار، درباره موارد زیر تصمیم مشخص داشته باشد:
-
چه کسانی پرسشنامه را تکمیل میکنند؟
-
نمونه چگونه انتخاب شده است؟
-
پرسشنامه حضوری، آنلاین یا به شیوه دیگری اجرا میشود؟
-
پرسشگران چگونه آموزش میبینند؟
-
چگونه از اجرای یکسان پرسشنامه اطمینان حاصل میشود؟
-
پاسخهای ناقص چگونه مدیریت میشوند؟
-
اطلاعات چگونه ثبت، کدگذاری و کنترل میشوند؟
در مطالعات روستایی، آموزش پرسشگران اهمیت زیادی دارد. توضیح بیش از حد سؤالها توسط پرسشگر یا تغییر نحوه طرح آنها میتواند شرایط پاسخگویی افراد را متفاوت کند و بر کیفیت دادهها اثر بگذارد.
خطاهای رایج در طراحی پرسشنامه
برخی خطاها بارها در پژوهشهای دانشجویی دیده میشوند:
۱. طراحی سؤالها پیش از مشخص شدن مدل و متغیرهای پژوهش
۲. استفاده از سؤالهای زیاد و کمارتباط با اهداف تحقیق
۳. ترکیب چند مفهوم در یک سؤال
۴. استفاده از سؤالهای جهتدار یا ارزشی
۵. مشخص نکردن دوره زمانی در سؤالات مربوط به رفتار گذشته
۶. استفاده از اصطلاحات تخصصی که برای پاسخدهنده قابل فهم نیستند
۷. کپی کردن پرسشنامه یک پژوهش دیگر بدون بررسی تناسب آن با جامعه و موضوع جدید
۸. حذف مرحله پیشآزمون
۹. استفاده از آلفای کرونباخ به عنوان تنها مدرک اعتبار ابزار
۱۰. توجه نکردن به شرایط فرهنگی و اجتماعی جامعه مورد مطالعه
یک پرسشنامه خوب چه ویژگیهایی دارد؟
پرسشنامه مناسب، پرسشنامهای نیست که بیشترین تعداد سؤال را داشته باشد. یک ابزار مناسب باید:
-
با مسئله و اهداف پژوهش ارتباط مستقیم داشته باشد؛
-
متغیرها و ابعاد موردنظر را بهصورت روشن پوشش دهد؛
-
برای جامعه هدف قابل فهم باشد؛
-
سؤالهای آن روشن، بیطرفانه و غیرمبهم باشند؛
-
طول آن متناسب با شرایط پاسخدهنده باشد؛
-
پیش از اجرای نهایی آزمایش و اصلاح شده باشد؛
-
شواهد مناسبی از روایی و پایایی داشته باشد؛
-
و از ابتدا با روش تحلیل دادهها هماهنگ طراحی شده باشد.
طراحی پرسشنامه یکی از مراحلی است که تصمیمهای نادرست در آن میتواند در مراحل بعدی پژوهش، از تحلیل داده تا نتیجهگیری، مشکل ایجاد کند. به همین دلیل، پایگاه علمی توسعه روستایی در چارچوب خدمات مشاوره پایاننامه و رساله، دانشجویان را در تبدیل سؤال پژوهش به متغیر و شاخص، انتخاب یا طراحی پرسشنامه، تنظیم گویهها، تعیین مقیاس پاسخ، بررسی روایی و پایایی، اجرای پیشآزمون، کدگذاری و آمادهسازی دادهها برای تحلیل همراهی میکند.
هدف این مشاوره، ساختن یک پرسشنامه آماده بدون درگیر کردن دانشجو نیست؛ هدف، کمک به دانشجو برای درک منطق طراحی ابزار و انتخاب روش مناسب برای پژوهش خودش است.
یک پرسشنامه خوب از سؤالهای خوب شروع میشود؛ و سؤال خوب، از مسئله پژوهش.