راهنمای داوطلبان کارشناسی ارشد جغرافیا و برنامهریزی گردشگری 1406
رشته جغرافیا و برنامهریزی گردشگری یکی از حوزههای تخصصی علوم جغرافیایی است که در مقطع کارشناسی ارشد، دانش جغرافیا را با مباحث گردشگری، برنامهریزی فضایی و توسعه مقصدهای گردشگری پیوند میدهد. ماهیت این رشته به گونهای است که داوطلب برای موفقیت در آزمون نمیتواند صرفاً به مطالعه منابع تخصصی گردشگری اکتفا کند؛ بلکه لازم است در کنار مباحث جغرافیای گردشگری و برنامهریزی، با مبانی جغرافیای انسانی و طبیعی، اندیشههای جغرافیایی، روش تحقیق و فناوریهای نوین جغرافیایی نیز آشنایی مناسبی داشته باشد. بنابراین، آمادگی برای این رشته بیش از آنکه به مطالعه تعداد زیادی کتاب وابسته باشد، به انتخاب درست منابع، شناخت اولویت مباحث و داشتن یک برنامه مطالعاتی منسجم نیاز دارد.
در سالهای گذشته، منابع و ساختار مطالعاتی آزمون این رشته دستخوش تغییراتی شده است و به همین دلیل، استفاده از فهرستهای قدیمی منابع بدون تطبیق آنها با مواد امتحانی سال موردنظر چندان قابل توصیه نیست. برای داوطلبان سال ۱۴۰۴، نخستین توصیه مشاورهای این است که دفترچه رسمی آزمون کارشناسی ارشد ناپیوسته سازمان سنجش و جدول رشتهها و مواد امتحانی همان سال بهعنوان مرجع اصلی در نظر گرفته شود و سپس منابع دانشگاهی و کمکآموزشی متناسب با سرفصلهای رسمی انتخاب شوند. منابع معرفیشده در این راهنما با هدف جهتدهی به مطالعات داوطلبان ارائه شدهاند و باید در کنار ضوابط و مواد امتحانی رسمی مورد استفاده قرار گیرند.
یکی از نخستین محورهای مطالعاتی، زبان عمومی و تخصصی است. اهمیت زبان در این رشته تنها به پاسخگویی به سؤالات آزمون محدود نمیشود؛ زیرا بخش قابل توجهی از ادبیات علمی جدید گردشگری، برنامهریزی مقصد، گردشگری پایدار، گردشگری هوشمند، تابآوری و تغییر اقلیم در منابع و مقالات انگلیسی منتشر میشود. بنابراین توصیه میشود داوطلب از ابتدای دوره مطالعه، علاوه بر تقویت واژگان و گرامر عمومی، با اصطلاحات تخصصی حوزههایی مانند Tourism Geography، Tourism Planning، Sustainable Tourism، Destination Management، Ecotourism، Rural Tourism، Urban Tourism و Smart Tourism نیز آشنا شود. مطالعه منابعی مانند 504 Absolutely Essential Words و Essential Words for the TOEFL در کنار متون تخصصی جغرافیا و گردشگری میتواند در تقویت این بخش مؤثر باشد.
فلسفه و اندیشههای جغرافیایی نیز از دروس پایهای و مهم این حوزه محسوب میشود. داوطلب باید ابتدا با ماهیت علم جغرافیا، رابطه انسان و محیط، مفهوم فضا و مکان آشنا شود و سپس مکاتب و رویکردهای مختلف جغرافیایی از جبرگرایی و امکانگرایی تا ناحیهگرایی، انقلاب کمی، رفتارگرایی، جغرافیای انسانگرا و رویکردهای انتقادی را مطالعه کند. در این بخش، آثار حسین شکویی، بهویژه اندیشههای نو در فلسفه جغرافیا، از منابع مهم مطالعاتی محسوب میشود. توصیه میشود این مباحث به شکل مفهومی مطالعه شوند؛ زیرا هدف اصلی، تشخیص تفاوت رویکردها و درک رابطه آنها با مفاهیم فضا، مکان، انسان و محیط است، نه صرفاً حفظ اسامی مکاتب.
جغرافیای طبیعی نیز جایگاه مهمی در مطالعات جغرافیا و برنامهریزی گردشگری دارد. شناخت اقلیم، ناهمواریها، منابع آب، فرایندهای ژئومورفولوژیک و ویژگیهای طبیعی ایران، زمینه لازم برای شناخت ظرفیتهای طبیعتگردی، اکوتوریسم و ژئوتوریسم را فراهم میکند. در این بخش، مطالعه مباحث آبوهواشناسی، اقلیم ایران، ژئومورفولوژی و جغرافیای طبیعی ایران ضروری است. آثار بهلول علیجانی در زمینه آبوهواشناسی، از جمله مبانی آبوهواشناسی، میتواند یکی از منابع مطالعاتی مناسب باشد. نکته مهم آن است که داوطلب بتواند میان ویژگیهای طبیعی یک منطقه و قابلیت گردشگری آن ارتباط برقرار کند.
در بخش جغرافیای انسانی، مطالعه جغرافیای شهری و روستایی اهمیت ویژهای دارد. گردشگری در بستر جامعه، سکونتگاه، فرهنگ، جمعیت و سازمان فضایی شکل میگیرد و از همین رو، شناخت ساختارهای شهری و روستایی برای دانشجوی جغرافیا و برنامهریزی گردشگری ضروری است. در جغرافیای شهری، موضوعاتی مانند شهرنشینی، نظام شهری، سلسلهمراتب شهری، ساختار فضایی شهر، کاربری زمین و تحولات شهری باید مطالعه شود و در جغرافیای روستایی نیز مفاهیمی مانند نظام سکونتگاهی، توسعه روستایی، اقتصاد روستا، مهاجرت، مشارکت جامعه محلی و گردشگری روستایی اهمیت دارند. منابع دانشگاهی عباس سعیدی و مسعود مهدوی در حوزه جغرافیای روستایی و منابع معتبر جغرافیای شهری میتوانند مبنای مناسبی برای مطالعه این بخش باشند.
با این حال، هسته اصلی مطالعات تخصصی این رشته، جغرافیای گردشگری و برنامهریزی گردشگری است. داوطلب باید گردشگری را بهعنوان یک پدیده فضایی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی بشناسد و با مفاهیمی مانند مقصد گردشگری، جاذبه، عرضه و تقاضا، جریانهای گردشگری، فضای گردشگری، حوزه نفوذ مقصد و الگوهای فضایی گردشگری آشنا باشد. در این زمینه، کتاب گردشگری: ماهیت و مفاهیم تألیف محمدحسین پاپلی یزدی و مهدی سقایی، آثار علیاصغر رضوانی در زمینه جغرافیا و صنعت توریسم و کتاب جغرافیای گردشگری ایران تألیف اسماعیل علیاکبری، از منابع مهم و قابل استفاده هستند.
در برنامهریزی گردشگری، داوطلب باید از سطح تعاریف عبور کرده و با منطق و فرایند برنامهریزی آشنا شود. مفاهیمی مانند برنامهریزی فضایی و منطقهای گردشگری، برنامهریزی شهری و روستایی، برنامهریزی راهبردی، برنامهریزی مقصد، ارزیابی توان گردشگری، ظرفیت تحمل مقصد، توسعه پایدار، مدیریت مقصد، حکمرانی گردشگری و مشارکت جامعه محلی، از مهمترین موضوعات این بخش هستند. در ادبیات جدید نیز مفاهیمی همچون گردشگری هوشمند، گردشگری خلاق، تابآوری مقصد، گردشگری مسئولانه و ارتباط تغییر اقلیم با گردشگری اهمیت بیشتری یافتهاند و آشنایی داوطلب با این مفاهیم میتواند دانش تخصصی او را تکمیل کند.
طبیعتگردی و اکوتوریسم نیز باید در پیوند با جغرافیای طبیعی و برنامهریزی گردشگری مطالعه شود. شناخت اکوتوریسم، گردشگری پایدار، گردشگری مسئولانه، ظرفیت برد، حفاظت محیطزیست، مشارکت جامعه محلی، مناطق حفاظتشده، ژئوتوریسم و گردشگری روستایی از جمله موضوعات مهم این حوزه است. نکته مهم آن است که طبیعتگردی صرفاً به معنای سفر به مناطق طبیعی نیست؛ بلکه رابطه میان گردشگری، حفاظت، جامعه محلی و توسعه پایدار باید مورد توجه قرار گیرد.
از سوی دیگر، روش تحقیق و فناوریهای جغرافیایی بخش مهم دیگری از مطالعات این رشته است. داوطلب باید با مسئله تحقیق، سؤال و فرضیه، متغیر، جامعه آماری، روشهای نمونهگیری، پرسشنامه، مصاحبه، مشاهده، مطالعات اسنادی، روشهای کمی و کیفی، روایی و پایایی آشنا باشد. همچنین شناخت مقدماتی روشهای آماری، همبستگی، رگرسیون و سایر روشهای تحلیل داده برای مطالعات جغرافیایی و گردشگری ضروری است. کتاب مقدمهای بر روش تحقیق در علوم انسانی تألیف محمدرضا حافظنیا یکی از منابع شناختهشده برای این بخش است.
در کنار روش تحقیق، GIS و فناوریهای نوین جغرافیایی از ابزارهای مهم برنامهریزی گردشگری به شمار میروند. شناخت دادههای مکانی و توصیفی، Raster و Vector، سیستمهای مختصات، تحلیلهای مکانی، همپوشانی، حریمگذاری، تحلیل شبکه، مکانیابی و تحلیل دسترسی، زمینه لازم برای کاربرد فناوریهای جغرافیایی در گردشگری را فراهم میکند. از GIS میتوان در مکانیابی تأسیسات گردشگری، پهنهبندی قابلیت گردشگری، طراحی مسیرهای گردشگری، تحلیل دسترسی به جاذبهها و مدیریت مقصد استفاده کرد. بنابراین پیشنهاد میشود داوطلب این بخش را نه صرفاً بهعنوان یک نرمافزار، بلکه بهعنوان یک ابزار تحلیل فضایی و تصمیمسازی در برنامهریزی گردشگری مطالعه کند.
یکی از ویژگیهای مهم مطالعه برای سال ۱۴۰۴، توجه به مباحث جدید و تحولات ادبیات گردشگری است. گردشگری هوشمند، تحول دیجیتال، دادههای بزرگ، گردشگری خلاق، گردشگری تجربهمحور، مدیریت مقصد، تابآوری، تغییر اقلیم، حکمرانی مقصد و گردشگری مسئولانه از جمله موضوعاتی هستند که در مطالعات جدید گردشگری جایگاه قابل توجهی پیدا کردهاند. آشنایی با این موضوعات به معنای مطالعه چندین کتاب جدید نیست؛ بلکه داوطلب باید مفاهیم کلیدی آنها را بشناسد و ارتباطشان را با برنامهریزی فضایی و توسعه گردشگری درک کند.
در جغرافیای گردشگری ایران نیز توصیه میشود از رویکرد حفظ اسامی جاذبهها فاصله گرفته شود. داوطلب باید بتواند جاذبه، موقعیت جغرافیایی، ویژگی محیطی، نوع گردشگری و ظرفیت توسعه آن را در ارتباط با یکدیگر تحلیل کند. شناخت مناطق کوهستانی، سواحل، بیابانها، مناطق جنگلی، شهرهای تاریخی، روستاهای گردشگری و ظرفیتهای فرهنگی و طبیعی کشور باید بهصورت یک نظام فضایی مورد مطالعه قرار گیرد. در این زمینه، کتاب جغرافیای گردشگری ایران علیاکبری میتواند مبنای مناسبی برای مطالعه باشد و استفاده از منابع رسمی مرتبط با میراث فرهنگی و مقاصد گردشگری کشور نیز برای تکمیل مطالعات توصیه میشود.
پایگاه توسعه روستایی با توجه به سابقه فعالیت در حوزه مطالعات جغرافیایی، توسعه روستایی، برنامهریزی فضایی و گردشگری، میتواند بهعنوان یکی از بسترهای علمی و آموزشی مورد استفاده داوطلبان قرار گیرد. هدف از ارائه مطالب و بستههای آموزشی در این پایگاه، صرفاً معرفی تعدادی کتاب نیست؛ بلکه تلاش میشود داوطلب با ساختار علمی رشته، اولویت مباحث، منابع مناسب و شیوه مطالعه هدفمند آشنا شود. در همین راستا، تدوین و ارائه بسته آمادگی جغرافیا و برنامهریزی گردشگری میتواند به داوطلب کمک کند تا مسیر مطالعه خود را از مباحث پایه جغرافیا آغاز کرده و به مباحث تخصصی گردشگری و برنامهریزی مقصد برساند.
از نگاه مشاورهای، یکی از مهمترین اشتباهات داوطلبان، مطالعه پراکنده و انباشتن منابع است. پیشنهاد میشود مطالعه با مبانی جغرافیا آغاز شود، سپس جغرافیای انسانی و طبیعی مرور شود و در ادامه، جغرافیای گردشگری و برنامهریزی گردشگری بهعنوان بخش تخصصی و اصلی مورد توجه قرار گیرد. پس از آن، روش تحقیق و فناوریهای جغرافیایی مطالعه شود و در کنار این مراحل، مباحث جدید گردشگری نیز بهصورت مستمر مرور شوند. حل سؤالات سالهای گذشته، مرور نکات مهم و شناسایی نقاط ضعف نیز باید همزمان با مطالعه انجام گیرد و به روزهای پایانی موکول نشود.
درمجموع باید تأکید کرد که موفقیت در آزمون کارشناسی ارشد جغرافیا و برنامهریزی گردشگری بیش از آنکه به تعداد منابع وابسته باشد، به انتخاب درست منابع، مطالعه مفهومی، اولویتبندی مباحث، استمرار در مطالعه و تستزنی هدفمند وابسته است. داوطلبی که منابع محدود اما مناسب را چندین بار مطالعه و با سؤالات سالهای گذشته تطبیق دهد، معمولاً آمادگی مؤثرتری نسبت به داوطلبی خواهد داشت که منابع متعدد را بهصورت سطحی مطالعه میکند.
پایگاه توسعه روستایی با رویکرد حمایت علمی و آموزشی از داوطلبان، تلاش خواهد کرد در کنار ارائه مطالب و منابع مطالعاتی، زمینه دسترسی داوطلبان به راهنمایی و مشاوره تخصصی را نیز فراهم کند. مشاورین و کارشناسان پایگاه توسعه روستایی آمادهاند در مسیر آمادگی داوطلبان کارشناسی ارشد جغرافیا و برنامهریزی گردشگری، از مرحله انتخاب منابع و برنامهریزی مطالعاتی تا رفع ابهام در مباحث تخصصی و جمعبندی آزمون، از داوطلبان پشتیبانی علمی و مشاورهای کنند. هدف پایگاه، کمک به داوطلبان برای داشتن مسیری روشن، علمی و هدفمند در فرآیند آمادگی آزمون است.